Opieka na nowo

Serce to jeden z najważniejszych organów w ciele człowieka – bez niego życie byłoby niemożliwe. To ono niestrudzenie pompuje krew, która zaopatruje cały organizm w tlen i składniki odżywcze. Niestety, po wielu latach wytężonej pracy często dochodzi do jego osłabienia, w efekcie czego u seniorów często rozwija się niewydolność serca. Choroba ta ma charakter przewlekły i postępujący, a jej początkowe objawy łatwo zignorować i przypisać naturalnemu procesowi starzenia. W tym artykule wyjaśniamy, czym jest niewydolność serca oraz jakie są jej główne przyczyny i objawy, a także podpowiadamy, jak opiekować się chorą osobą.

Czym jest niewydolność serca?

Niewydolnością serca nazywamy zespół objawów klinicznych, które wynikają z upośledzenia funkcji serca – czyli działania jako „pompy”. Oznacza to, że serce nie jest w stanie dostarczyć organizmowi takiej ilości krwi, jakiej wymaga do spełnienia potrzeb metabolicznych. Innym przykładem jest sytuacja, gdy serce co prawda dostarcza odpowiednią jej ilość, ale może to zrobić wyłącznie przy podwyższonym ciśnieniu w jamach sercowych. Rezultatem jest niedostateczne ukrwienie narządów i zastój krwi w krążeniu płucnym i obwodowym.

Warto wiedzieć, że niewydolność serca nie jest odrębną jednostką chorobową. To końcowy etap wielu schorzeń układu sercowo-naczyniowego. U osób starszych niewydolność często współistnieje z innymi chorobami przewlekłymi, co dodatkowo komplikuje przebieg schorzenia i jego leczenie.

Lekarze wyróżniają kilka podziałów niewydolności serca. Podstawowy rozróżnia niewydolność ostrą i przewlekłą. Ostra niewydolność serca rozwija się nagle lub dochodzi do gwałtownego pogorszenia zdrowia (mimo że wcześniej stan chorego był stabilny). Takie zdarzenie wymaga pilnej interwencji medycznej. Z kolei przewlekła niewydolność serca rozwija się stopniowo i może przez długi czas pozostawać w fazie stabilnej na zmianę z przejściowymi zaostrzeniami.

Drugi istotny podział ma na uwadze frakcję wyrzutową lewej komory. Ten termin oznacza procent krwi, który zostaje wypompowany z komory podczas skurczu. U części chorych można zaobserwować niewydolność serca z obniżoną frakcją wyrzutową – oznacza to, że zdolność skurczowa serca jest wyraźnie zmniejszona. U innych osób frakcja wyrzutowa pozostaje na dobrym poziomie, ale mięsień sercowy jest sztywny i nieprawidłowo się rozkurcza, co utrudnia napełnianie komory krwią. Ten drugi typ niewydolności jest często spotykany u osób starszych z wieloletnim nadciśnieniem tętniczym.

Główne przyczyny i objawy niewydolności serca u seniorów

Najczęstszymi przyczynami niewydolności serca u osób starszych są:

• choroba niedokrwienna serca – zwężenie tętnic wieńcowych prowadzi do przewlekłego niedotlenienia mięśnia sercowego, a przebyty zawał powoduje powstanie blizny, która nie kurczy się prawidłowo. Z czasem zmniejsza się wydolność pompy serca;
• nadciśnienie tętnicze – podwyższone przez wiele lat ciśnienie zmusza serce do intensywniejszej pracy. Prowadzi to do przerostu i stopniowego usztywnienia mięśnia sercowego, co zaburza jego funkcję rozkurczową i sprzyja rozwojowi niewydolności serca z zachowaną frakcją wyrzutową;
• wady zastawkowe – zwłaszcza zwężenie zastawki aortalnej i niedomykalność zastawki mitralnej. Nieprawidłowa praca zastawek powoduje przeciążenie objętościowe lub ciśnieniowe serca, co w dłuższej perspektywie prowadzi do jego osłabienia;
• zaburzenia rytmu serca – przede wszystkim migotanie przedsionków, kardiomiopatie, zapalenia mięśnia sercowego, a także choroby ogólnoustrojowe takie jak cukrzyca, przewlekła choroba nerek, niedokrwistość czy choroby tarczycy. U osób starszych często obserwuje się współwystępowanie kilku z tych czynników jednocześnie.

Początkowe objawy niewydolności serca łatwo przegapić. Sprawy nie ułatwia fakt, że są one często niespecyficzne i rozwijają się powoli i stopniowo. Jako pierwszą można zaobserwować duszność wysiłkową. Senior, który wcześniej bez trudności wchodził po schodach czy spacerował, zaczyna odczuwać zadyszkę przy umiarkowanym wysiłku. Kolejny objaw to szybkie męczenie się – podopieczny mówi, że nie ma energii, jest zmęczony po codziennym spacerze i często musi przystawać, żeby odpocząć. Może pojawić się także suchy kaszel, szczególnie w pozycji leżącej, oraz uczucie kołatania serca. U części chorych występuje nykturia, czyli częste oddawanie moczu w nocy. Jest to związane z przemieszczaniem się płynów z obrzękniętych tkanek do krążenia w pozycji leżącej.

W miarę postępu choroby objawy stają się bardziej wyraźne. Pojawia się duszność spoczynkowa oraz trudność w oddychaniu w pozycji leżącej, zmuszająca chorego do spania na kilku poduszkach. Charakterystyczne są napady duszności nocnej, podczas których pacjent budzi się z uczuciem braku powietrza. Opiekunka może też zaobserwować obrzęki kostek, podudzia, a w zaawansowanych przypadkach okolicy krzyżowej. Może dojść do powiększenia obwodu brzucha wskutek gromadzenia się płynu w jamie otrzewnej. W ciężkich przypadkach pojawiają się zawroty głowy, omdlenia, spadki ciśnienia tętniczego oraz objawy pogorszonego ukrwienia narządów, takie jak splątanie czy znaczne osłabienie.

Leczenie i profilaktyka niewydolności serca

Jak leczy się niewydolność serca? Lekarze wskazują: najlepsze rezultaty można osiągnąć przez działanie wielokierunkowe. Leczenie obejmuje więc farmakoterapię, modyfikację stylu życia oraz leczenie przyczynowe – jeśli jest możliwe. Specjaliści przepisują leki poprawiające funkcję serca oraz niekiedy leki moczopędne w celu redukcji zastoju płynów. W niektórych przypadkach konieczne jest też leczenie zabiegowe. Mowa tutaj o rewaskularyzacji mięśnia sercowego, korekcji wad zastawkowych czy implantacji urządzeń wspomagających pracę serca. Bardzo ważne jest przestrzeganie zaleceń dietetycznych, zwłaszcza ograniczenie spożycia soli, a także kontrola masy ciała oraz regularne wizyty lekarskie.

Kiedy zgłosić się do lekarza? Bądź czujna, jeśli u seniora zauważysz nasilające się duszności, obrzęki, nagły przyrost masy ciała, ból w klatce piersiowej, zasłabnięcie czy nawet omdlenie. Jeżeli wystąpi duszność spoczynkowa, silny ból w okolicy serca albo zaburzenia świadomości, należy pilnie wezwać pogotowie. Nie czekaj – stan chorego może się gwałtownie pogorszyć.

Na co dzień, gdy podopieczny czuje się dobrze, można włączyć działania profilaktyczne. Podstawą jest skuteczne leczenie chorób przewlekłych – nadciśnienia tętniczego, cukrzycy i choroby wieńcowej. Dbaj też o dietę seniora. Osoby zagrożone niewydolnością serca powinny ograniczać sól i tłuszcze nasycone. Niezwykle ważna jest kontrola masy ciała i rezygnacja z używek. Chory z rozpoznaną niewydolnością serca może też ćwiczyć – dobre będą lekkie, ale regularne spacery czy gimnastyka. Należy dostosować aktywność do możliwości seniora, dlatego dobrze jest skonsultować się z lekarzem i fizjoterapeutą.

Niewydolność serca u seniora to poważne schorzenie – można je jednak kontrolować. Kluczową kwestią jest poznanie i zrozumienie jej przyczyn oraz szybka reakcja na pierwsze, niepokojące objawy. Przy wcześnie rozpoczętym leczeniu, regularnych kontrolach i świadomej opiece senior ma szansę prowadzić spokojne, godne życie.